Η αποκατάσταση του Ι. Καποδίστρια στην αντίληψη του Νεοέλληνα

Η επιλογή του Καποδίστρια δεν είναι καθόλου τυχαία, φτάνει να αντιληφθούμε από που ξεκίνησαν όλα, δηλαδή ότι οι Έλληνες αστοί της διασποράς, το ελληνικό κεφάλαιο του εξωτερικού και γενικότερα η τότε ελληνική ομογένεια ήταν εκείνες οι τάξεις όπου λειτούργησαν ως καταλύτης για την πραγμάτωση της Ελληνικής Επανάστασης. Ποια είναι επομένως η αντίληψη των Νεοελλήνων για τον Ιωάννη Καποδίστρια και τι θέση κατέχει στην εθνική τους συνείδηση;

Μετά τον θάνατο του κυβερνήτη τα επόμενα χρόνια μέχρι λίγο πριν το τέλος του 19ου αιώνα, ήταν αρκετά χλιαρές οι αναφορές και οι προσπάθειες για την αποκατάσταση της υπόληψής του. Πιο συγκεκριμένα από την αμέσως διαδεχόμενη μοναρχία του Όθωνα το αντικαποδιστριακό πνεύμα συντηρούνταν από τον αντιβασιλέα Μάουεραλλά και από τους ορκισμένους εχθρούς του Καποδίστρια οι οποίοι κατείχαν υψηλόβαθμα θεσμικά κυβερνητικά αξιώματα πλέον. Με το πέρασμα των χρόνων τα πολιτικά δεδομένα για την Ελλάδα μεταβάλλονται σημαντικά καθώς η εργαλειοποίηση του εθνικού αφηγήματος της Μεγάλης Ιδέας, η εμφάνιση μια νέας πολιτικής πραγματικότητας και καινούργιων πρωταγωνιστών, οδηγούν προς αποκατάσταση της προσωπικότητας και της ιστορικότητας του Καποδίστρια στο όνομα της κατοχύρωσης της εθνικής συμφιλίωσης και ενότητας ένεκα των επερχόμενων πολεμικών σημαντικών εθνικών δοκιμασιών. Η πρώτη λοιπόν κρατική επίσημη και θα λέγαμε μεγαλοπρεπής «αποκατάσταση» του Καποδίστρια έρχεται μόλις το 1887 με τα αποκαλυπτήρια του ανδριάντα του στην αγαπημένη του πατρίδα Κέρκυρα. 

  Στην ελληνική εκπαίδευση από την τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα κι έπειτα εντάσσονται σταδιακά η ζωή και το κυβερνητικό έργο του Καποδίστρια όπου απ’το 1890 έως και το 1976 παρουσιάζεται στα σχολικά εγχειρίδια η πολιτική φυσιογνωμία του κυρίως με θετικό πρόσημο ως προς την συνεισφορά του για το νεοσύστατο ελληνικό κράτος ενώ κάποιες φορές σχολικοί συγγραφείς εξιδανικεύουν το πορτραίτο του. Έτσι λοιπόν πολλές γενιές Ελλήνων διδάχτηκαν και διδάσκονται στα σχολεία για τον ευπατρίδη, επιφανή πολιτικό, ανιδιοτελή κι εργατικό κυβερνήτη Ιωάννη Καποδίστρια. 

Στην ελληνική ιστοριογραφία κάνοντας μια επισκόπηση παρατηρούμε ότι από την Ιστορία του Ελληνικού Έθνους του «πατέρα» της εθνικής μας Ιστορίας Κ. Παπαρρηγόπουλου μέχρι και τις ομώνυμες εκδόσεις της μεταπολιτευτικά, όπως κι από αφθονία αναφορών σε μελέτες πανεπιστημιακών ιστορικών τονίζονται οι ικανότητες του Καποδίστρια ως πολιτικού διπλωμάτη και το πολύπλευρο δύσκολο έργο που επιτέλεσε. Ο Παπαρρηγόπουλος ενώ εκθειάζει τον Καποδίστρια ως πρότυπο ηγέτη, παράλληλα χαρακτηρίζει την συγκεντρωτικότητα του καθεστώτος του ως παράνομη. Η μαρξιστική σχολή των Ελλήνων ιστορικών παρουσιάζει την μέγιστη αμφισβήτηση για τον κυβερνήτη αφού ο Κορδάτος κατακρίνει τον Καποδίστρια με τον πιο υποτιμητικό τρόπο, ο Σκληρός τον παρουσιάζει ως απολυταρχικό μονάρχη πειθήνιο του τσάρου κι ο Σβορώνος τον περιγράφει ως δικτάτορα και ανίκανο. Ομολογούν όμως και οι τρείς για την θεμελιώδη πάλη του στην σύσταση του κράτους. 

Την κηδεμονία για την ιστορική μνήμη του Καποδίστρια έρχεται να εξασφαλίσει συνειδητά την δεκαετία του 1930 το Εθνικόν Πανεπιστήμιον Αθηνών με την μετονομασία του σε «Καποδιστριακόν» (ΕΚΠΑ σήμερα) αλλά και στα Προπύλαιά του με την ανέγερση του ανδριάντα του κυβερνήτη. Το 1933 γίνονται τα αποκαλυπτήρια του ανδριάντα του Καποδίστρια στο Ναύπλιο, μια κίνηση του πλέον σχετικά ώριμου ελληνικού κράτους όπου απέδωσε ανάλογο φόρο τιμής και σεβασμό στην πόλη από την οποία κυβέρνησε με πάθος και δολοφονήθηκε ο κυβερνήτης. Μετά την απελευθέρωση (1944) προσωπογραφίες του Καποδίστρια αποτυπώθηκαν στα εθνικά νομίσματα της δραχμής και του ευρώ σήμερα.

Ο εμβληματικός Πρόεδρος της Γ΄ Ελληνικής Δημοκρατίας, ο θεσμικά ανώτερος εκπρόσωπος του νέου (μετά την πτώση της δικτατορίας) Συντάγματος του 1975 και διακεκριμένος ακαδημαϊκός Κωνσταντίνος Τσάτσος δηλώνει σε ομιλία του το 1976 ότι πρόκειται περί ανοησίας το να θεωρείται αντιδημοκρατική η κυβερνητική πολιτική του Καποδίστρια συμπληρώνοντας ένα εγκωμιαστικό πορτραίτο για την ακέραιη, ικανή προσωπικότητά και τις βαθιά ηθικές αρετές του κυβερνήτη.

Για την υστεροφημία λοιπόν και την «αποκατάστασή» του στην εθνική μας ιστορία ο Καποδίστριας μερίμνησε μόνος του χωρίς να έχει την ανάγκη της ιστορικής αναγνώρισης από κανένα σύστημα. Σε επίσημα κυβερνητικά έγγραφα μαρτυράται ότι ο Καποδίστριας είχε υποθηκεύσει κτηματική περιουσία του προκειμένου να εξασφαλίσει χρηματικά δάνεια για την τροφοδοσία ελληνικών οικογενειών που στερούνταν τον άρτον τον επιούσιον. Η ανιδιοτέλεια του επιβεβαιώνεται επίσης στην επιστολογραφία του όπου συνεισφέρει με προσωπικό εισόδημα σε κρατικές δομές όπως ορφανοτροφεία, στρατός, σχολεία αλλά κι από την επανειλημμένη άρνησή του να λαμβάνει τον υψηλό μισθό που του προσέφερε η εθνοσυνέλευση. Ο στρατηγός Μακρυγιάννης διαπιστώνει ότι ο Καποδίστριας σιτίζονταν με απίστευτη λιτότητα, ενώ ο ιστορικός του 21΄ Τερτσέτης αναφέρει πως κατά την άφιξή του στην Αίγινα ο Καποδίστριας εξεπλάγην από την πείνα και την φτώχεια των νησιωτών ώστε προέτρεψε τον Πετρόμπεη να ντύνονται απλά και να τρώνε φθηνή και σκάρτη τροφή δηλώνοντάς του έτσι ότι πρέπει να αποτελέσουν υπόδειγμα για να κυριαρχήσει απόλυτη φειδώ. Η φιλοπατρία του Καποδίστρια διαπιστώνεται κι από τις προσωπικές θυσίες στην ζωή του, αφού επέλεξε να παραιτηθεί από την πολυτελή καθημερινότητά του ως ΥΠΕΞ του τσάρου (εκείνο δηλαδή το αξίωμα που ακόμη κι όταν το κατείχε προωθούσε αδιάκοπατο ελληνικό συμφέρον) και να έρθει να κυβερνήσει σε έναν κρανίου τόπο σαν πένης με πολλές στερήσεις όπως γράφουν οι ξένοι σφοδροί επικριτές του ιστορικοί Finlayκαι Thierch. 

Ήταν γνωστή η αντιπάθεια του Καποδίστρια για την προσέγγιση των Βρετανών στο ελληνικό ζήτημα από το 1825, όπως επίσης εξίσου αμοιβαία ήταν τα αισθήματα που έτρεφε ο Άγγλος πρωθυπουργός Ουέλλιγλτον για εκείνον καθώς θεωρούσε πως έπρεπε να απομακρυνθεί ο «ρωσσόφιλος» κυβερνήτης από την Ελλάδα την ίδια στιγμή που οι Ρώσοι πλησίαζαν στο Αιγαίο μετά την νίκη τους στον πόλεμο με τους Οθωμανούς το 1828-29. Η Αγγλία ήταν η πρώτη χώρα που εισηγήθηκε επισήμως την ανεξαρτησία της επαναστατημένης Ελλάδας την ώρα που η Ρωσία ήταν απαράδεκτα αδρανής, ουδέτερη και είχε «αδειάσει» πολλές φορές τον Καποδίστρια αφήνοντάς τον συχνά με οδηγό την ελπίδα. Οι υποστηρικτές της Αγγλίας στην Ελλάδα όπως π.χ Μαυροκορδάτος άλλα και οι αντικυβερνητικοί προύχοντες Μαυρομιχάλης, Κουντουριώτης και Κωλέττης άρχισαν να κατηγορούν τον Καποδίστρια ως τύραννο και αυταρχικό κυβερνήτη λόγω της καταπάτησης του συντάγματος και του διοικητικού ατομικισμού του. Βέβαια ακόμη και σε αυτές τις κατηγόριες έρχεται η ίδια η Ιστορία πάλι να «αποκαταστήσει» τον Καποδίστρια αφού μετά την δολοφονία του για να συνεχιστεί η θεμελίωση του ελληνικού κράτους επακολούθησε η ακόμη πιο αυστηρή δεκαετία της βαυαρικής απόλυτης μάλιστα μοναρχίας, γεγονός το οποίο δικαιολόγησε σε αρκετό βαθμό τον συγκεντρωτισμό της καποδιστριακής περιόδου. Ο Καποδίστριας απομακρύνει από τα αξιώματα τους αντιπάλους του, τους απαξιώνει επιδεικτικά ενώ επιδιώκει συλλήψεις και πράττει φυλακίσεις προσώπων που ήταν αγωνιστές του 1821 και την εξέλιξη της όλης υπόθεσης την γνωρίζουμε• Οι τιμημένοι Μανιάτες αγωνιστές της Επανάστασης γίνονται φονιάδες κι ο κάποτε έξοχος και διαπρεπής Έλληνας διπλωμάτης στα συμβούλια των ισχυρών της Ευρώπης Καποδίστριας βρίσκει μοιραίο θάνατο αφήνοντας πίσω του μια ορατή εθνική παρακαταθήκη.

ΧΡΗΣΤΟΣ ΣΤΡΥΦΤΟΣ - ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ

Ενδεικτικές Πηγές: 

•    Χρήστος Λούκος, «Οι ιδρυτές της νεότερης Ελλάδας - Ιωάννης Καποδίστριας», εκδ: ΤΑ ΝΕΑ, Αθήνα, 2020

•    «Επιστολαί Ιωάννου Καποδίστρια, Κυβερνήτου της Ελλάδος»,τυπ: Κ.Ράλλη, Αθήνησιν, 1841