Μια ακτινογραφία του κινήματος στην Αλβανία για τη γη

Ένα φαινόμενο που συχνά παρεξηγείται από τους Έλληνες παρατηρητές της Αλβανίας. Πρόκειται για μια ιδιαίτερη ιστορική εμπειρία γύρω από τη γη.

Στην ερμηνεία του συμβάλλουν τέσσερις παράγοντες.

Πρώτον, η σοσιαλιστική εμπειρία άφησε βαθύτερα ίχνη απ’ ό,τι συνήθως παραδέχονται οι σημερινοί Αλβανοί πολιτικοί. Η Αλβανία του Εμβέρ Χότζα υπήρξε ίσως η πιο ολοκληρωμένη περίπτωση κατάργησης της ιδιωτικής γης στην Ευρώπη. Για σχεδόν μισό αιώνα η γη δεν θεωρούνταν εμπόρευμα, αλλά συλλογικός πόρος. Ακόμη και άνθρωποι που δεν έχουν καμία πολιτική σχέση με τον παλιό σοσιαλισμό κληρονόμησαν, έστω υποσυνείδητα, αυτή την αντίληψη. Δεν είναι τυχαίο ότι σε πολλές κινητοποιήσεις το επιχείρημα δεν είναι «αυτό είναι δικό μου», αλλά «αυτό είναι δικό μας».

Δεύτερον, η μετάβαση δεν έκλεισε ποτέ πραγματικά το ιδιοκτησιακό ζήτημα. Εδώ ίσως βρίσκεται η σημαντικότερη εξήγηση. Σε αντίθεση με πολλές χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, η Αλβανία δεν ολοκλήρωσε ποτέ μια καθαρή και κοινά αποδεκτή διαδικασία αποκατάστασης της ιδιοκτησίας. Άλλοι διεκδίκησαν προπολεμικούς τίτλους, άλλοι οθωμανικά έγγραφα, άλλοι κληρονομικά δικαιώματα και άλλοι επικαλέστηκαν τη διανομή γης του 1991. Έτσι δημιουργήθηκαν πολλαπλά και συχνά αντικρουόμενα καθεστώτα νομιμότητας.

Γι’ αυτό στην Κακομιά το ερώτημα δεν είναι απλώς «ποιος είναι ο ιδιοκτήτης;». Είναι «ποιας εποχής είναι ο ιδιοκτήτης;». Του 1938; Του 1945; Του 1991; Του 2005; Η σύγκρουση δεν αφορά μόνο τη γη, αλλά και την ιστορική αφετηρία από την οποία μετρά κανείς το δίκαιο.

Τρίτον, η αλβανική κοινωνία παραμένει, σε μεγάλο βαθμό, κοινοτική. Ιδίως στον νότο, σε περιοχές όπως η Χειμάρρα, η Νίβιτσα, οι Δρυμάδες και το Ζβέρνετς, η γη δεν αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως οικονομικό αγαθό. Συνδέεται με οικογενειακές μνήμες, την τοπική ταυτότητα και ακόμη με το δικαίωμα παραμονής στον τόπο. Όταν μια παραλία περιφράσσεται, πολλοί κάτοικοι νιώθουν ότι χάνουν κάτι περισσότερο από ένα ακίνητο. Χάνουν ένα τμήμα της κοινότητάς τους.

Υπάρχει όμως και μια τέταρτη, συχνά υποτιμημένη, εξήγηση.

Η Αλβανία άργησε να γνωρίσει τη μαζική τουριστική έκρηξη. Η Κέρκυρα είχε ήδη περάσει από αυτό το στάδιο, σχετικά αναίμακτα, κατά τη διάρκεια της δικτατορίας κι αργότερα στη δεκαετία του 1980 με την κατάσταση όπως διαμορφώθηκε με την επέλαση των τουρ οπερέιτορ και τις προκαταβολές τους. Στην αλβανική Ριβιέρα οι συγκρούσεις αυτές συμβαίνουν τώρα. Οι κάτοικοι βλέπουν μπροστά τους την αξία της γης να εκτοξεύεται και αντιλαμβάνονται ότι οι αποφάσεις που λαμβάνονται σήμερα θα καθορίσουν οριστικά ποιος θα ωφεληθεί από τον τουρισμό των επόμενων πενήντα ετών.

Το φαινόμενο δεν αποδίδεται μόνο στις «σοσιαλιστικές εγγραφές» της συλλογικής συνείδησης. Αυτές υπάρχουν. Εξίσου σημαντικό, όμως, είναι ότι η μετασοσιαλιστική μετάβαση δεν ολοκλήρωσε ποτέ με πειστικό τρόπο το ζήτημα της ιδιοκτησίας. Έτσι, η κοινωνία συνεχίζει να θεωρεί ότι η συζήτηση παραμένει ανοιχτή.

Και ίσως εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη διαφορά με την Ελλάδα: στην Αλβανία πολλοί πολίτες εξακολουθούν να πιστεύουν ότι η κατανομή της γης και του παραλιακού μετώπου δεν έχει ακόμη κριθεί οριστικά. Στην Κέρκυρα οι περισσότερες αντίστοιχες μάχες έχουν ήδη δοθεί και, καλώς ή κακώς, έχουν καταλήξει. Στην αλβανική Ριβιέρα οι μάχες αυτές διεξάγονται τώρα.