Τι συνδέει τη Βενεζουέλα με τη Γροιλανδία στις προτεραιότητες του Τραμπ

Η απόδοση των ενεργειών του Ντόναλντ Τραμπ, από εξέχοντα Έλληνα πολιτικό και πανεπιστημιακό, στην επιβεβαίωση της υστεροφημίας του Αμερικανού προέδρου παραπέμπει περισσότερο στην ψυχανάλυση παρά στη γεωοικονομική ανάλυση. Στο μεταξύ, ο «παγωμένος αέρας» της Γροιλανδίας, έτσι όπως εισέβαλε ορμητικά στο διεθνές πεδίο, εξαφάνισε σχεδόν κάθε συζήτηση για τον απαχθέντα πρόεδρο της Βενεζουέλας, Νικολάς Μαδούρο. Το γεγονός χάθηκε ακόμη και από τη ρητορική οργανώσεων που μέχρι πρότινος αντιδρούσαν έντονα.

Μία ερμηνεία μπορεί να αναζητηθεί στον καταιγισμό εξελίξεων που ακολούθησαν την επιτάχυνση που έδωσε ο Αμερικανός πρόεδρος στη διεθνή ατζέντα. Μια άλλη, όμως, ερμηνεία σχετίζεται με τον ελιγμό του Καράκας να προχωρήσει σε ενδιάμεσες συμφωνίες για την εξαγωγή πετρελαίου προς τις Ηνωμένες Πολιτείες. Σύμφωνα με την εξειδικευμένη ιστοσελίδα Oilprice.com, η κυβέρνηση της Βενεζουέλας προετοιμάζει τροποποιήσεις στο θεσμικό πλαίσιο των υδρογονανθράκων, με στόχο την επέκταση «μηχανισμών συνεργασίας» –όπως η παραγωγική συμμετοχή αντί της πλήρους ιδιοκτησίας– και τη μείωση του αποκλειστικού κρατικού ελέγχου. Πρόκειται, ουσιαστικά, για μια ελαστικοποίηση των εθνικοποιήσεων της εποχής Τσάβες στον πετρελαϊκό τομέα.

Την ίδια στιγμή, η διεθνής συζήτηση γύρω από τη Γροιλανδία, τις σπάνιες γαίες και τις μεγάλες δυνάμεις δίνει συχνά την εντύπωση ενός ακόμη γεωπολιτικού «θορύβου». Στην πραγματικότητα, όμως, πρόκειται για έναν από τους πιο καθοριστικούς αγώνες ισχύος της εποχής μας.

Οι σπάνιες γαίες δεν είναι ένα εξωτικό ορυκτό ζήτημα. Αποτελούν τη υλική βάση της 4ης Βιομηχανικής Επανάστασης: της τεχνητής νοημοσύνης, της πράσινης μετάβασης, της ψηφιακής οικονομίας, αλλά και των σύγχρονων οπλικών συστημάτων. Χωρίς αυτές, δεν υπάρχουν ανεμογεννήτριες μεγάλης κλίμακας, ηλεκτρικά οχήματα, προηγμένα δίκτυα ή σύγχρονη αμυντική τεχνολογία.

Το κρίσιμο σημείο, ωστόσο, δεν είναι η απλή «κυριότητα» των κοιτασμάτων. Στον 21ο αιώνα, ισχύς δεν σημαίνει ποιος έχει το υπέδαφος, αλλά ποιος ελέγχει την πρόσβαση, την επεξεργασία και την αλυσίδα αξίας. Η Κίνα το κατανόησε εγκαίρως: δεν κυριάρχησε επειδή διαθέτει όλα τα κοιτάσματα, αλλά επειδή ελέγχει την εξόρυξη, την επεξεργασία και την παγκόσμια αγορά, μετατρέποντας την οικονομία σε εργαλείο πολιτικής επιρροής.

Η Ευρώπη, αντίθετα, βρίσκεται σε μια επικίνδυνη ενδιάμεση κατάσταση. Διαθέτει τεχνολογία, βιομηχανική βάση και ισχυρή ζήτηση, αλλά παραμένει υπερεξαρτημένη από τρίτους για κρίσιμες πρώτες ύλες. Και αυτή η εξάρτηση δεν είναι αφηρημένη: μεταφράζεται σε ακριβότερη ενέργεια, καθυστερήσεις έργων, αυξημένο κόστος μεταφορών και μεγαλύτερη ευαλωτότητα των τοπικών οικονομιών.

Ο παγκόσμιος εμπορικός ανταγωνισμός δεν είναι πλέον ζήτημα δασμών ή ισοζυγίων. Είναι ανταγωνισμός συστημάτων παραγωγής και πολιτικής αυτονομίας. Όταν η Ευρώπη δεν ελέγχει κρίσιμες πρώτες ύλες, η περιφέρεια είναι η πρώτη που υφίσταται τις συνέπειες: καθυστερήσεις, υψηλότερο κόστος και διεύρυνση των αναπτυξιακών ανισοτήτων.

Υπό αυτό το πρίσμα, η απόπειρα να παρουσιαστεί η ρητορική Τραμπ ως επαμφοτερίζουσα παραγνωρίζει τις εξελίξεις που σηματοδοτεί. Στη Βενεζουέλα, σύμφωνα με το πρακτορείο Reuters, έχουν διαμορφωθεί συμφωνίες για πωλήσεις και εξαγωγές πετρελαίου προς τις ΗΠΑ υπό συγκεκριμένο πλαίσιο, με αμερικανικές εταιρείες να αγοράζουν φορτία και με προοπτική μελλοντικών επενδύσεων. Στη Γροιλανδία, αντίστοιχα, βρίσκεται σε εξέλιξη πιεστική διαπραγμάτευση για συμφωνίες-πλαίσιο και συνεργασίες με εταιρείες που θα μπορούσαν να αναπτύξουν παραγωγή σπανίων γαιών.

Η έκβαση αυτού του επιθετικού διαγκωνισμού αποκαλύπτει την αλυσίδα της σημερινής και μελλοντικής ισχύος: έλεγχος πρώτων υλών, έλεγχος βιομηχανικών δυνατοτήτων, τεχνολογική κυριαρχία, πολιτική αυτονομία και, τελικά, διεθνής ισχύς. Όποιος χάνει τον πρώτο κρίκο δεν αναπληρώνει τους υπόλοιπους με ρητορική. Η συζήτηση για τις σπάνιες γαίες είναι, στην ουσία της, συζήτηση για την κυριαρχία στον 21ο αιώνα.