«Νησιά του Οδυσσέα»: Μια τουριστική ιδέα ξυπνά παλιές επτανησιακές έριδες

ΚΕΡΚΥΡΑ. Η ιδέα να αξιοποιηθεί ο Οδυσσέας ως κοινό τουριστικό αφήγημα των Ιονίων Νήσων, που συζητήθηκε τις προηγούμενες ημέρες στην Κέρκυρα με αφορμή και τη νέα κινηματογραφική «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν, ήταν σχεδόν αναπόφευκτο να ξυπνήσει μια πολύ παλιά επτανησιακή διαμάχη. Πού ακριβώς βρισκόταν η ομηρική Ιθάκη και πώς αντιστοιχούν οι τόποι της «Οδύσσειας» στη σημερινή γεωγραφία του Ιονίου;

Η αφορμή δόθηκε κατά τη συνάντηση εργασίας της υπουργού Τουρισμού Όλγας Κεφαλογιάννη με τον Περιφερειάρχη Ιονίων Νήσων Γιάννη Τρεπεκλή, την Παρασκευή 21 Αυγούστου στην Κέρκυρα. Αντικείμενο ήταν η νέα στρατηγική τουριστικής προβολής της Περιφέρειας, η επιμήκυνση της περιόδου και η ανάδειξη των μικρότερων νησιών. Εκεί εξετάστηκε ειδικά η δυνατότητα αξιοποίησης της τεράστιας διεθνούς δημοσιότητας που αναμένεται να προκαλέσει η ταινία «The Odyssey» του Νόλαν. 

Μέσα σ' αυτό το κλίμα γεννήθηκε και η ιδέα που στη συνέχεια προκάλεσε θόρυβο. Ο αντιπεριφερειάρχης Οικονομικών και Εμπορίου Σάββας Κουλούρης πρότεινε να αξιοποιηθεί το όνομα του Οδυσσέα για την κοινή διεθνή προβολή των Ιονίων, με αφετηρία και τη Διεθνή Τουριστική Έκθεση του Λονδίνου: «Νησιά του Οδυσσέα» και θεματικές θαλάσσιες διαδρομές που θα συνδέουν μυθολογία, ιστορία, πολιτισμό και φυσικό τοπίο.

Η Ιθάκη αντέδρασε αμέσως. Ο δήμαρχος Διονύσης Στανίτσας ξεκαθάρισε ότι το νησί δεν αποδέχεται την ιδέα εφόσον αυτή σημαίνει μεταφορά της ιδιαίτερης ταυτότητάς του σε ένα γενικό επτανησιακό brand: «Η Ιθάκη είναι Ιθάκη. Ο Οδυσσέας έχει την πατρίδα του». Ο Δήμος υποστήριξε ότι καμία απόφαση που αφορά την ιστορία, την ταυτότητα και το διεθνές αποτύπωμα του νησιού δεν μπορεί να λαμβάνεται χωρίς τη συμμετοχή του και κατέληξε κατηγορηματικά ότι «η Ιθάκη δεν παραχωρεί την ιστορία και το όνομά της».

Ο Κουλούρης επανήλθε διευκρινίζοντας ότι ουδέποτε πρότεινε «μετονομασία των Επτανήσων». Όπως υποστήριξε, πρόκειται αποκλειστικά για πρόταση τουριστικού branding και για τη δημιουργία «θαλάσσιων διαδρομών του Οδυσσέα», ενώ καμία σχετική απόφαση δεν έχει ληφθεί από το Περιφερειακό Συμβούλιο. Αναγνώρισε μάλιστα ρητά την Ιθάκη ως «ομηρική πατρίδα του Οδυσσέα» και διαβεβαίωσε ότι η ιδιαίτερη ταυτότητα κάθε νησιού δεν πρόκειται να υποκατασταθεί από το κοινό brand.

Μια διαμάχη πολύ παλαιότερη από το τουριστικό μάρκετινγκ

Πίσω όμως από τη σημερινή αντιπαράθεση βρίσκεται μια ιστορία περισσότερο από εκατό ετών — και, ως πρόβλημα γεωγραφικής ερμηνείας του Ομήρου, πολύ παλαιότερη. Η αντιστοίχιση της ομηρικής γεωγραφίας με τα σημερινά νησιά απασχολούσε ήδη τους αρχαίους γεωγράφους και εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο διαφορετικών θεωριών. 

Οι Επτανήσιοι άλλωστε, περισσότερο στα άλλα νησιά και λιγότερο στην Κέρκυρα, ερίζουν εδώ και δεκαετίες για τα τοπωνύμια της «Οδύσσειας». Η σημερινή Ιθάκη διατηρεί ασφαλώς την ισχυρότερη και διεθνώς αναγνωρίσιμη σύνδεση με τον Οδυσσέα. Στη Λευκάδα όμως παραμένει ζωντανή η θεωρία του Γερμανού αρχαιολόγου Wilhelm Dörpfeld, ο οποίος από τις αρχές του 20ού αιώνα υποστήριξε ότι η Λευκάδα ήταν η πραγματική ομηρική Ιθάκη. Η θεωρία παρουσιάζεται ακόμη και σήμερα επισήμως από την Περιφερειακή Ενότητα Λευκάδας, μαζί με 16 τοποθεσίες τις οποίες ο Dörpfeld συνέδεσε με αντίστοιχες ομηρικές αναφορές. 

Στην Κεφαλονιά αναπτύχθηκαν άλλες θεωρίες, με γνωστότερη εκείνη που τοποθετεί την ομηρική Ιθάκη στην Παλλική, θεωρώντας ότι κατά την αρχαιότητα αποτελούσε ξεχωριστό νησί. Η υπόθεση απέκτησε νέα διεθνή δημοσιότητα μετά το 2000 με το ερευνητικό εγχείρημα του Robert Bittlestone και συνεργατών του, χωρίς ωστόσο να διαθέτει την αρχαιολογική τεκμηρίωση που θα μπορούσε να κλείσει τη συζήτηση. 

Η Κέρκυρα βρίσκεται κάπως έξω από τη διαμάχη για την ίδια την Ιθάκη, όχι όμως έξω από την «Οδύσσεια». Η μακρά τοπική παράδοση ταυτίζει το νησί με τη Σχερία των Φαιάκων, τον τελευταίο μεγάλο σταθμό του Οδυσσέα πριν από την επιστροφή στην πατρίδα του: εδώ τοποθετείται το ναυάγιο, η συνάντηση με τη Ναυσικά, η φιλοξενία από τον Αλκίνοο και τελικά η αναχώρηση για την Ιθάκη. 

Έτσι, ανεξάρτητα από το πού τοποθετεί κανείς κάθε ομηρικό τοπωνύμιο —και χωρίς οι νεότερες θεωρίες να αποτελούν αποδεδειγμένες ιστορικές ταυτίσεις— ολόκληρος ο χώρος του Ιονίου είναι κατάσπαρτος από παραδόσεις, τοπωνύμια και αφηγήσεις που παραπέμπουν στον Οδυσσέα και στην «Οδύσσεια». Είναι άλλωστε εύλογο ο κατεξοχήν θαλασσινός ήρωας της δυτικής ελληνικής μυθολογικής γεωγραφίας να έχει αφήσει εδώ ισχυρότερο αποτύπωμα από οπουδήποτε αλλού.

Και αυτή ακριβώς είναι η αντίφαση — αλλά ίσως και η δύναμη — της ιδέας των «Νησιών του Οδυσσέα». Τουριστικά επιχειρεί να ενώσει όσα ο κοινός ομηρικός μύθος συνδέει. Τοπικά, όμως, αγγίζει ταυτότητες που επί περισσότερο από έναν αιώνα διεκδικούνται σχεδόν νησί προς νησί. Η αντίδραση της Ιθάκης δείχνει ότι, πριν ο Οδυσσέας γίνει κοινό brand των Επτανήσων, οι Επτανήσιοι θα πρέπει πρώτα να συμφωνήσουν τι ακριβώς μοιράζονται — και τι θεωρεί ο καθένας αποκλειστικά δικό του.