Μπορούν οι ανταγωνιστές των ΗΠΑ να φρενάρουν την αυθαίρετη επιθετικότητά τους;

Η απαγωγή του προέδρου της Βενεζουέλας δεν αποτελεί απλώς ένα ακόμη επεισόδιο διεθνούς έντασης. Λειτουργεί ως αφορμή για ένα ευρύτερο και ουσιαστικό ερώτημα: υπάρχουν ακόμη όρια στην άσκηση ισχύος ή βρισκόμαστε σε μια φάση όπου η αυθαιρεσία τείνει να μετατραπεί σε κανονικότητα;

Η αναζήτηση ιστορικών αναλόγων, πρακτική σχεδόν αντανακλαστική στη δημόσια συζήτηση, αποδεικνύεται εδώ ατελέσφορη. Κανένα «υπόδειγμα» από το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και μετά —ούτε η εμπειρία της Σοβιετικής Ένωσης, ούτε ο Ψυχρός Πόλεμος, ούτε ακόμη και η κρίση των πυραύλων στην Κούβα το 1962— δεν μπορεί να λειτουργήσει ως ασφαλές σημείο σύγκρισης. Όχι επειδή η ιστορία δεν προσφέρει διδάγματα, αλλά επειδή η επιστημονικοτεχνική τομή έχει μεταβάλει ριζικά το περιεχόμενο της ισχύος, τις μορφές σύγκρουσης και τα πεδία άσκησής της.

Στη θέση ενός αναγνωρίσιμου πλαισίου κανόνων και θεσμικής αντίδρασης στις παραβιάσεις τους, διαμορφώνεται σήμερα ένα ρευστό τοπίο αναζήτησης νέων ορίων. Οι επιδιώξεις των ισχυρών δεν εκτείνονται μόνο στον φυσικό χώρο, αλλά αποκτούν ψηφιακό βάθος, τεχνολογική πυκνότητα και παγκόσμια εμβέλεια, χωρίς να υπακούουν στις γνωστές ισορροπίες του παρελθόντος.

Αν υπάρχει κάποιο ιστορικό ίχνος που πλησιάζει τη σημερινή κατάσταση, αυτό εντοπίζεται περισσότερο στην προ–1914 Ευρώπη: πολυπολικότητα, αλληλεξάρτηση, αλυσιδωτές αντιδράσεις. Με τη διαφορά ότι σήμερα το σκηνικό περιλαμβάνει πυρηνικά όπλα, αλγοριθμικά συστήματα και παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού, καθιστώντας κάθε κρίση δυνητικά συστημική.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, το διεθνές θεσμικό εποικοδόμημα των σχέσεων και του δικαίου δείχνει να χάνει τον ρυθμιστικό του ρόλο. Οι αποφάσεις του ΟΗΕ και των Διεθνών Δικαστηρίων συχνά παρακάμπτονται ή αγνοούνται, όχι ως εξαίρεση αλλά ως επαναλαμβανόμενη πρακτική. Η επίκληση της νομιμότητας καθίσταται επιλεκτική και εργαλειακή.

Η λεγόμενη «νέα γεωγραφία» της ισχύος δεν είναι θεωρητικό σχήμα. Συνδέεται άμεσα με τον έλεγχο ενεργειακών κοιτασμάτων, σπάνιων γαιών και κρίσιμων υποδομών που στηρίζουν την τέταρτη βιομηχανική εποχή. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η εντεινόμενη πίεση πάνω στην εργασία, με αποτέλεσμα τη συνεχιζόμενη συγκέντρωση οικονομικής και πολιτικής ισχύος σε ολοένα στενότερους κύκλους.

Υπό αυτές τις συνθήκες, η υπεράσπιση του δημοκρατικού κεκτημένου, τόσο στο εσωτερικό των κρατών όσο και στο επίπεδο του διεθνούς δικαίου, δεν αποτελεί αναχρονισμό. Αντιθέτως, συνιστά κρίσιμη γραμμή άμυνας για τις κοινωνίες. Γι’ αυτό και προκαλεί εύλογο προβληματισμό η πρωθυπουργική δήλωση, με αφορμή την αμερικανική επέμβαση στο Καράκας, ότι «δεν είναι η στιγμή να σχολιάσουμε τη νομιμότητα των πρόσφατων ενεργειών». Η αναβολή της συζήτησης περί νομιμότητας συχνά ισοδυναμεί με την έμμεση αποδοχή της παραβίασής της.

Το ουσιαστικό δίλημμα της εποχής δεν συνοψίζεται στο «με ποιους θα πας», αλλά στο «τι δεν θα δεχτείς να γίνει στο όνομά σου». Όσοι αποφεύγουν να απαντήσουν σε αυτό το ερώτημα κινδυνεύουν όχι να μείνουν εκτός Ιστορίας, αλλά να βρεθούν εντός της, χωρίς λόγο, χωρίς έλεγχο και χωρίς ουσιαστικό περιθώριο επιλογής.